از آنجا که هنر هم مثل چیزهای دیگر ، خوب و بد دارد ، پس باید دانست چه هنری خوب و چه هنری بد است . هنر یعنی زیبا جلوه دادن چیزی که باعث شیفتگی دیگران شود . مثلاً کسی که تصویری در ذهنش موجود می باشد ، وقتی که مفهوم ذهنی خود را به بهترین شکل روی تابلو پیاده می کند ، این کار او هنر خواهد بود . به گونه ای که هر کسی آن را ببیند ، شگفت زده خواهد شد .

مثال دیگر ، خط خوش است . خطی که خطاط آن سعی دارد خطی را که در ذهن خود پرورانده است در زیبا ترین قالب به روی کاغذ پیاده کند و شگفتی بیافریند . با رعایت قواعد زیبا نویسی ، مثل رعایت کرسی خط ، فواصل کلمات و غیره زیبایی دو چندان به نوشته‌ي خود می بخشد .

یا مثلاً هنر بیان که در آن گوینده سعی می کند مطلب مورد نظر خود را در قالب زیبایی از الفاظ و حرکتها به بهترین شکل به مخاطب خود بفهماند و او را تحت تاثیر و شگفتی قرار دهد . حال آنکه ممکن است ، دیگری هم همین مطالب را در نظر داشته باشد ولی چون از هنر بیان برخوردار نیست ، توفیق چندانی در تفهیم آن نیابد .

دامنه‌ی هنر بسیار وسیع است . کاشی کاری ،‌نقاشی ، بنایی ، قلم زنی ، معماری و ... همه هنر هستند . ولی هنر اسلامی اخص از آن چیزی است که بر زبان اهل هنر جاری می شود . زیرا آنها هر گونه خلق زیبایی را اگر چه با اصول عقلی و شرعی در تعارض باشد ، به کار می گیرند و جایز می دانند . مثلاً اهل هنر برای خوانندگی و پیاده کردن آهنگ روی اشعار محدودیتی قائل نیستند . ولی اسلام برای این کار یک حد قرار داده است . یعنی حد غنا که تجاوز از آن را جایز نمی شمارد .

هنری که در مسیر اهداف مقدس دینی قرار گیرد مقدس است . هر چه هدف مقدس تر باشد ، هنر مقدس تر است . قلم زن ایرانی با طراحی آینه های نقره کاری زیبا و نوشتن مطالب و اشعار پر محتوا بر روی آنها توانسته که اسلام را به چین صادر کند . زیرا چینی ها علاقه‌ی وافری به هنر ایران زمین داشته و دارند . این هنرمندان متعهد ، بهترین استفاده را از هنر خویش می کنند . آنها از این موضوع که هنر دارای شگفتی و جذابیت می باشد ،‌در راستای اهداف متعالیه‌ی اسلامی استفاده نموده اند . ایشان هم هنر خود و هم معارف والای اسلامی را به دیگران ارائه می کنند .

قرآن کریم در مورد کسانی که بدون تعقل و در نظر گرفتن اصول و مبانی ، فقط به خواست درونی خود اقدام به انجام کاری می کنند و فکر هم می کنند که کار آنها درست است ، می فرماید : « قل هل انبئکم بالاخسرین اعمالا الذین ضل سعیهم فی الحیاه الدنیا و هم یحسبون انهم یحسنون صنعا »

و در آخر اینکه ، هنری مورد تأیید شریعت مقدس اسلام است که معارضت با اخلاق و رفتار اسلامی نداشته باشد و موجب تحریک غضب و شهوت و لا ابالی گری نشود ، اگر چه که به زبان اهل هنر ، کماکان هنر نامیده می شود .

خبرنامه دومین جشنواره ادبی هنری حوزه – اسفند ماه 1386 – صفحه 6و7

قرن سیزدهم هجری را بعد از فترت یکصد ساله باید دوران شکوفای خط نستعلیق دانست چه در این عهد و زمان بود که هنر خط بالاخص نستعلیق بسر حد کمال رسید و ستارگان درخشانی در آسمان خط نستعلیق طلوع کردند.
میان مشاهیر استادان خط نستعلیق در آن عصر چون میرزا عباس نوری، میرزا محمد حسین کاتب السلطان، میر سید علی شمس الادباء، میرزا اسدالله شیرازی، میر علی شیرازی، آقا فتحعلی حجاب، میرزا آقای شیرازی داوری، میرزا علی نقی شیرازی، میرزا علی محمد صفا، حاج میرزا ابوالفضل ساوجی، حاج میرزا فضل الله ساوجی، میرزا آقا زنجانی، میرزا کاظم تهرانی، محمد مهدی تهرانی، میرزا محمد حسین حکاک، مهدی میرداماد محمد ابراهیم تهرانی مشهور به میرزا عمو میر سید علی تهرانی و پسرش میر حسین خوشنویس باشی.

دو تن مانند مهر فروزان در عالم هنر خوشنویسی می‌درخشند یکی میرزا محمدرضا کلهر و دیگری میرزا غلامرضا است که قطعات و آثارشان روشنی بخش دیده هر بیننده صاحب هنر می‌باشد.

میرزا غلامرضا اصفهانی الاصل خوشنویس معروف را که از نوابغ خط نستعلیق و شکسته در سده سیزدهم است بیشتر ارباب ذوق و هنر و ادب می‌شناسند.

وی که در شعر غزال تخلص داشته فرزند میرزاجان و میرزاجان اواخر سلطنت فتحعلیشاه(1250ـ1212) از اصفهان به تهران آمده و به قنادی اشتغال جسته و از این راه امرار معاش می‌کرد بعد از مدتی متاهل گردید و دارای چند دختر شد در آرزوی پسر به زیارت امام رضا(علیه‌السلام) رفت و با توسل به آن حضرت خداوند در سال 1246 پسری به وی عنایت کرد که نام وی را بدان سبب غلامرضا گذاشت.

غلامرضا از کودکی شوق فراوان به کسب دانش داشت و در هفت سالگی قرآن را بی‌غلط می‌خواند چنان که خود نوشته است شبی در خواب به ارشاد بزرگواری به تقبیل آستان حضرت علی(علیه‌السلام) راهنمایی شده و در انتهای ایوانی به خدمت حضرت رسیده حضرت صفحه مشقی از او خواسته و چون وی صفحه کاغذ و قلم و دوات تقدیم داشت حضرت در وسط صفحه لام الف لائی برای او تحریر و به وی داد که از روی آن بنویسد میرزا فردای آن شب در دبستان نزد اقران بیان این خواب نمود و معلم صورت خواب از او سؤال کرد و او به معلم باز گفت و معلم غلامرضا را به تحصیل خط ترغیب فرمود بعد از دوسال وی بر همگنان برتری جست و پس از پنج سال در دبیرستان خطش امتیازی بیش از حد معمول یافت و به همین سبب به خدمت محمد شاه 1250ـ1264ه.ق رسیده مورد التفات و مرحمت بسیار قرار گرفت و برحسب امر شاه روزهای جمعه هر هفته به دربار رفته به تعلیم مشق خط شاهزادگان نامور، و به مراحم عالیه و خلاع فاخره از قبیل قلمدان دوات مرصع شال‌های ترمه‌ی کشمیری و وجوه نقدی سرافراز گردید.
بعد از درگذشت محمدشاه در سال 1264 ناصرالدین شاه نیز میرزا را مورد عنایت قرار داد و چون شهرتش زیاد شد آتش حسد دشمنان را شعله‌ور ساخته در حقش سعایت کردند و او را به تهمت بابی‌گری گرفتار ساختند، ماهی چند در زندان بود به شفاعت دوست محمدخان معیر الممالک از حبس و بند رهایی جست. به این ترتیب که به یاری زندانیان اسباب کتابتی فراهم آورد و نوشت: « در سنگلاخ حیرتم افکنده روزگار»، آن را در جوف نامه‌ای گذاشت و به نزد نظام الدوله فرستاد، نظام الدوله خط را به نزد شاه می‌برد، شاه زمانی به دقت در قطعه نگریسته و لب به تحسین می‌گشاید، معیر الممالک علی الفور می‌گوید: میرزا خوشنویسی وارسته است و از این تهمت تبری می‌جوید استدعا این که به هر حال عفوش کنید، شاه بعد از تأملی می‌گوید شفاعت تو را می‌پذیرم و او را می‌بخشم ولی به توأش می‌سپارم هر گاه از این پس مرتکب اشتباهی شود تو را مسئول می‌شناسم و به این ترتیب میرزا از زندان خلاص می‌شود.

اثر گران سنگ میرزا غلامرضا که در واحد هنری دارالصادق اصفهان موجود می باشد

گفته‌اند تابلوی بزرگ نادعلی را به قلم ششدانگ کتیبه به زر بر بوم سیاه را در سال 1292 به پاس این محبت برای معیر الممالک نوشته است.

میرزا غلامرضا در سال 1259 متن معروف رساله تحفه الوزرا که اکثر خوشنویسان آن را کتابت کرده‌اند قلمی می‌کند. این نخستین کتابت میرزا است که در گنج خانه کاخ گلستان محفوظ است.

میرزا غلامرضا که دیر همسر اختیار کرده بود در سال 1300 دارای پسری شده و نامش را محمدرضا گذاشت از ولادت وی بسیار شادمان گردیده چنین نگاشته است.

از تاریخ سال جدید سعید یکهزار و سیصد که فرزندی میرزا محمدرضا سعادت ولادت یافت این بنده به حکم نذر مقرر داشت که همه ساله در روز ولادت فرزندی، پلاورشته طبخ کرده به دوستان و فقیران بیاشامانند بدین ترتیب که در سال اول ولادت روز عید مولود حضرت رسالت پناهی (صلی‌ا...علیه‌وآله) یکچارک برنج و به قدر کفاف رشته و سایر لوازم و سالیان دیگر همه ساله روز اربعین نذر مزبور را به جا آوردند و هر سال بر نذر مزبور بیفزایند تا هر قدر که خداوند متعال عمر کرامت فرماید بعدها که خود فرزندی مختار شد هر چه می‌خواهد بیفزاید و به عمل آورد انشاء الله تعالی سالیان دراز سلامت و خوشبخت بماند فی شهر فوق 1300 هجری.

اما هنوز سالی چند از ولادت محمدرضا نگذشته بود ناگهان بیمار شده در سه سالگی دارفانی را بدرود گفته و پدر را داغدار کرده است.

میرزا همانطور که آرزو کرده و گفته بود:

پس از دیدین داغ و ناکامـی او مرا مرگ خوشتر ازین زندگانی

سالی نگذشت آرزویش بر آمد و روانش به محمدرضا پیوست و روز پنجشنبه 4 ربیع‌الثانی سال 1304 از این جهان فانی در گذشت و در جوار حاج میرزا صفا در صفائیه شهر ری بخاک سپرده شد.

میرزا در خط نستعلیق شاگرد میرسید علی تهرانی پدر میر سید حسین خوشنویس باشی معلم مظفر الدین شاه بود، میر سید علی استاد میرزا معروف نیست و از خطوط وی کم دیده شده ولی میر سید حسین به سبب معلمی مظفر الدین میرزا در زمان ولیعهدی خوشنویس باشی لقب گرفته بود.

شیوه می‌رسید حسین که در خط شاگرد پدرش بوده و با خط میرزا غلامرضا اندکی مشابه است چون هر دو شاگرد یک استاد بوده اند لکن خط میرزا به مراتب خوش‌تر از میر حسین است.

میرزا غلامرضا درباره خط خود چنین نگاشته است:

المنّه لله بفرّ سابقه لطف ازل و حسن توفیق خداوند عزوجل بی آن که بار منت دونان کشم و زُله نعمت این و آن چِشَم محض استعداد جبلی و فیض خدا دا اصلی خطَه خطم مسخّر بنان است و قلم سر انگشتم را سر بر خط فرمان وجودم نهالیست بر لب جویبارتر بیت افضال نامتناهی بر دمیده و بسحاب فیض الهی دارای برگ و برگردیده در دبستان ادّبنی ربی دانش اندوخته و بین اصبعین رحمان حسن خط آموخته بینه این دعاوی و گواه این مطاوی نگارش صفحه مطَر او قطعه ملحوظ دل آراست امید چنان که بینندگان حاضر در آن نگرند آیندگان غایب نیز بهره برند آن کس که ز شهر آشنائیست داند که متاع ما کجائیست بدیهی است که تحریر این تقریر نه از باب خودستائیست بلکه محض بروز فضل یزدانی و نفس مسیحائیست تا دیگران نیز ذوق این مرتبه دریابند و از درگاه خلایق به پیشگاه خالق شتابند که دولت در این سرا و گشایش در این در است یا علی مدد است.

بزرگترین شاهکار میرزا غلامرضا کتیبه‌های مدرسه سپهسالار است که در سال 1301 نگاشته است و تا کنون هیچ مدرسه و مسجدی دارای این همه کتیبه یک دست نمی‌باشد.

اخلاصش به حضرت علی(علیه‌السلام) بسیار و همیشه در مقام توکل و ایمان از وی مدد می‌خواست.

درباره تأثیر خط شکسته بر خط نستعلیق میرزا غلامرضا به اجمال و اختصار می‌توان موارد ذیل را بر شمرد: کوچک شدن دایره‌ها بخصوص در حرف (ی)، پیچ و تاب و چرخش و خمش پر غمزه حروف، بلندی بیش از حد معمول دنباله(م)، استفاده بجا از حروف و کلمات خرد اندام (در سیاه مشق)، کاربری نیم کشش‌های خط شکسته، در نظر داشتن تناسبات سواد و بیاض خط شکسته در ترکیب صفحه نستعلیق خصوصاً در سیاه مشق ها و استفاده بسیار از ارسال (از ویژگی‌های خط شکسته) در سیاه مشق نستعلیق و بطور کلی تسریع در حرکات دست و قلم نمود بیشتری دارند.
بازگشت از صوفیگری و روآوردن به روحانیت

به سبب فضل و دانش او بود که به حقانیت تشیع و روحانیت پی برده و در محضر آقا سید زین العابدین امام جمعه تهران کلاه از سر وی برداشته و عمامه بر سرش گذاشته شد. و بدین ترتیب از زیّ صوفیگری به زیّ روحانیت و صراط مستقیم در آمد.

استاد میرزا غلامرضا در ادب پارسی و عربی

چنان که نوشتیم میرزا غلامرضا در هفت سالگی قرآن را بدون غلط می‌خواند طبیعتاً به صرف و نحو عربی و فارسی آشنا و در جوانی ضمن خوشنویسی آنی در کسب دانش نمی‌آسود در ادبیت و عربیت دانا ولی فضایل او را حسن خطش پنهان می‌داشت.

نظم و نثرش فصیح و استادانه است چنان که این معنی از نوشتجاتش به خوبی بر می‌آید در نظم و نثر شاگرد امامقلی خان قاجار غارت تخلص بوده و سخت بوی اخلاص داشته و این شاگرد و استاد پیوسته با هم دمساز بوده‌اند در یادداشت‌های خود به وی استادی خطاب کرده و از او به احترام یاد می‌کند و او را ابوالفضایل خوانده است. بعید نیست که تخلص غزال را غارت به او داده باشد لکن میرزا در اشعارش هرگز به این تخلص شعری ندارد.

اشعار میرزا غلامرضا

در هیچ سفینه از میرزا غلامرضا شعری دیده نشده جز در بیاض او و بخط زیبای شکسته‌اش اکنون بعضی اشعار وی را که در خور نگارش است در اینجا نقل می‌کنیم:

صوفی تو سجاده و سالوس پرستی                  ما و لب جانانه و چالاکی و مستی

المنّـة للّـه کـه به فرّ قـدم عشــق                      شد پی سپر لشکر غم کشور همتی

یک طایفه در صورت درویشـانند                         گر کنــد کـه اندر صفت میشاننـد

آنان کـه توانگرنـد درویـش نـواز                           درویـش اگر شنیـده‌یــی ایشانند